Bouwen met leem

Geschreven door Simone Muermans dinsdag, 02 juni 2009 17:35

Green Lifestyle

De meest eenvoudige en aarde-vriendelijke manier van bouwen

Aarde is één van de belangrijkste bouwmaterialen van deze planeet. Eenderde van de bevolking leeft in lemen huizen en voor de toekomst zou leembouwtechniek weer een reële milieuvriendelijke optie kunnen zijn. Maar bovenal is het de meest ecologische manier van bouwen én eenvoudig om zelf te leren.

Leembouw is erg toepasbaar. Een buitenhaard, een bakoven, een tuinmuur, een zitelement of een tuinhuisje van leem zijn gemakkelijk zelf te maken. Je kunt ook eerst beginnen met leempleistering voor de binnenwanden of gedeeltes van je huis. Heb je deze basis eenmaal onder de knie, dan is de volgende stap misschien wel het bouwen van je eigen natuurvriendelijke huis! In België, Frankrijk en Engeland is de zelfbouw cultuur vele malen groter dan in Nederland. Hier zijn de bouwbesluiten strikter, en is het minder eenvoudig om een vergunning aan te vragen voor zelfbouw. Weet je de weg tussen de regels door te vinden dan zijn er genoeg mogelijkheden. Het kost meer tijd, maar minder geld wanneer je zelf meewerkt aan de bouw.

 Er zijn verschillende initiatieven in Nederland en België die deze oude bouwmethode weer nieuw leven inblazen. Zo kun je op excursie naar strobouwhuizen in Amsterdam-IJburg , Almere, Kampen en Hoenderloo. Op diverse plekken worden workshops gegeven in eco-vriendelijke bouwmethoden. Ook The Planet Times nam deel aan een weekendworkshop ‘Bouwen met Leem’ en dook in de modder…

“Een oven is gewoon een gat in de grond; en een huis is min of meer een groter gat met een kleiner vuur. Bouw het ene en je kunt het andere ook bouwen.“ - Kiko Denzer –

Tijdens een tweedaagse workshop, stond ons een ruimte ter beschikking die we mochten omtoveren tot een ‘leemkunstwerk’. Op het programma stond onder andere het maken van een zitelement. Echt iets voor mij. Ik heb altijd al willen weten hoe ik, net als Gaudi, zulke prachtige, organische sculpturen zou kunnen maken.

Christo Markham van Buildingtraditions leerde mij en mijn mede cursisten de eerste (en belangrijkste) kneepjes van het vak. Wat is leem precies?
Hoe ziet het eruit? Welke soort leem heb je nodig voor de verschillende toepassingen? Wat is stroleem? Hoe meng je dit precies? En hoe pas je het toe?
Het principe van leembouw is eigenlijk heel eenvoudig. Je werkt enkel met water en natuurlijke materialen - vaak uit de nabije omgeving – zoals zand en klei uit eigen bodem, stro, hout, natuurstenen, oude glasscherven of kapotte stoeptegels. Je kunt zelfs op zoek gaan naar leem in je eigen achtertuin (lees: hoe vind ik goede leem?) maar er zijn ook verschillende bedrijven die basisleem en leempleister in zakken verkopen. Deze droge leemmengsels bestaan uit zand, klei en mogelijk ook kleine stukjes stro en zijn geschikt voor verschillende interieur- en exterieur toepassingen. Tijdens de workshop werkten we met deze droge leemmengsels, als ingrediënt voor de stroleem.

Het mengen van stroleem lijkt een beetje op het dansen van de ‘moddertango’. Op een groot, vierkant dekzeil voegden wij de droge leem samen met korte stukken stro en een ruime hoeveelheid water, om deze vervolgens met onze blote voeten samen te persen. Heerlijk! Later kneedden  we er ‘broodjes’ van die we naar elkaar overgooiden, naar de plek waar we ons bankje zouden creëren.
Ik had nooit verwacht dat het werken met leem zó eenvoudig zou zijn en dat je met z’n vieren in twee dagen tijd een compleet zitmeubel kan maken. Het was een speels en creatief proces van samenwerken en beslissingen nemen over het ontwerp, de kleuren van de verf en het patroon van de mozaïek. Na afloop waren we allemaal verrast over het resultaat: ‘hoekbank-Gaudi-style’.

Hoe vind ik goede leem?

In Nederland en België zijn zeer goede kleibodems te vinden, daar hoef je vaak niet ver voor te zoeken. Wellicht niet verder dan je achtertuin! Let wel op dat de grond niet vervuild is. Laat bij twijfel de grond testen bij een laboratorium. De aardbodem bestaat uit verschillende lagen. De bovenste laag is teelaarde; een mengsel van organisch afval van gecomposteerde bladeren, planten en vruchten en anorganisch materiaal zoals stenen, zand, zilt en klei. Deze laag is niet geschikt om mee te bouwen. In de lagen eronder vind je de pure lagen van zand, rots of klei. Goede leem bevat genoeg klei zodat dat wanneer hij nat is, kleverig aanvoelt en wanneer hij droog is aanvoelt als een harde, vaste substantie lijkend op cement. Kleigrond brokkelt niet snel af en als je er met de schep een groefje in maakt, glanst deze een beetje. Het voelt een beetje glibberig en vettig aan en heeft een zuigend effect als je er met je laars in gaat staan. Ben je niet zeker, doe dan de volgende test.

De slang:
Meng grond en water in je handpalm en rol het gelijk-matig tot een lange, gladde, 3 centimeter dikke slang. Gebruik liever te veel dan te weinig water. Hou hem in je handpalm en kijk of er scheurtjes ontstaan daar waar de slang buigt. Hoe minder scheurtjes, hoe meer klei de grond bevat.

Voordelen van leem:
• Sterk vochtregulerend vermogen, waardoor je een zeer constante vochtigheidsgraad krijgt voor het binnenklimaat van je woning.
• Sterk warmte accumulatie vermogen dat temperatuurschommelingen in huis beperkt.
• Korte transportafstanden. Leem is op veel plaatsen te vinden. De afstanden van de leembron tot het verwerkingsterrein zijn vaak kort.
• Weinig energieverbruik. Leem droogt in de omgevingslucht.
• Bevat geen chemische toevoegingen en heeft geen schadelijke emissies van giftige gassen die vrijkomen.
• Onuitputbare bron van organisch materiaal. Grondstoffen zijn perfect recyclebaar.
• Straalt meer warmte uit en zorgt voor betere acoustiek in huis.
• Kinderen vinden het leuk om mee te bouwen aan een leemobjecten. Tegenwoordig weten kinderen meer over computers dan over de aarde die hen voedt.
• Leem is snel: In een halve dag kun je een kleine leemoven bouwen voor het bakken van broden, in een dag tijd kun je je binnenwanden stucen en in twee dagen tijd bouw je een eenvoudig zitelement voor in je tuin.

Wist je dat
….. een lemen huis veel aardschok-bestendiger is dan een bakstenen huis?
..... Chinese muur voor een groot deel van leem is gemaakt?
..... Er in Nederland 7000 jaar geleden al grote boerderijen met leem werden gebouwd?

Christo Markham, grondlegger van Building Traditions, werkt reeds twintig jaar met verschillende leemtechnieken. De laatste jaren is hij zich gaan specialiseren in de Oregon Cob techniek. Christo:”Ik zie welke mogelijkheden het biedt om met mensen van alle leeftijden en achtergronden iets duurzaams te bouwen met oog voor elkaar en de wereld om ons heen. Het goede van deze techniek is dat het geen afval produceert tijdens het bouwen omdat er gebruik gemaakt wordt van natuurlijke en gerecyclede materialen, uit de nabije omgeving. Deze eenvoudige bouwtechniek nodigt uit tot het maken van allerlei vormen en leidt vaak zelfs tot prachtige sculpturen waarvan de bouwer zelf niet wist dat hij/zij dat in zich had.”